۱- الف) عوامل طبیعی اثرگذار بر پراکندگی جمعیت در ایران:
عواملی مانند اقلیم (دما و بارش)، خاک، دسترسی به آب، ارتفاع و ناهمواریها. (مثلاً تمرکز جمعیت در مناطق دارای بارش بیشتر و دامنههای کوهستان).
ب) عوامل انسانی اثرگذار بر پراکندگی جمعیت:
عواملی نظیر فرصتهای شغلی، امکانات رفاهی و بهداشتی، مراکز آموزشی، صنایع، سیاستهای دولتی و مسائل سیاسی-اجتماعی.
۲- رشد طبیعی و مطلق جمعیت:
رشد طبیعی: تفاوت بین تعداد تولدها و مرگومیرها در یک سال.
رشد مطلق: مجموع رشد طبیعی به اضافه تفاوت بین تعداد مهاجرین ورودی و خروجی (مهاجرت خالص).
تفاوت: رشد طبیعی فقط به تولد و مرگ وابسته است، اما رشد مطلق، اثر مهاجرت را نیز در نظر میگیرد.
۳- رشد جمعیت ۳ درصد در سال:
یعنی اگر جمعیت یک منطقه در ابتدای سال ۱۰۰ نفر باشد، در پایان سال ۳ نفر به جمعیت آن اضافه شده و جمعیت کل ۱۰۳ نفر میشود.
۴- تعریف نرخ رشد جمعیت:
نسبتی است که نشان میدهد جمعیت یک منطقه در یک بازه زمانی مشخص (معمولاً یک سال) چند درصد افزایش یا کاهش یافته است.
۵- گروههای عمده سن جمعیت:
۱. گروه کودکان و نوجوانان (۰ تا ۱۴ سال)
۲. گروه سنین کاری یا بزرگسالان (۱۵ تا ۶۴ سال)
۳. گروه سالمندان (۶۵ سال به بالا)
۶- ویژگیهای هرم سنی کشورهای پیشرفته (مانند دانمارک):
این هرمها معمولاً به شکل «زنگولهای» یا «پایرهتان» هستند. ویژگیهای آنها عبارتند از: نرخ تولد پایین، نرخ مرگومیر پایین و درصد بالای جمعیت سالمند.
۷- ویژگیهای هرم سنی کشورهای در حال توسعه (مانند اندونزی):
این هرمها به شکل «هرمی» (پایه پهن) هستند. ویژگیهای آنها عبارتند از: نرخ تولد بالا، نرخ مرگومیر (بهویژه در کودکان) که در حال کاهش است و درصد بالای جمعیت جوان.
۸- روند سنی جمعیت ایران:
جمعیت ایران در حال حاضر در حال «پیر شدن» است؛ به این معنا که نرخ تولد کاهش یافته و سهم سالمندان در جامعه در حال افزایش است.
۹- عامل افزایش جمعیت ایران در ۸ سال اخیر:
عواملی چون بهبود خدمات بهداشتی، کاهش نرخ مرگومیر ناشی از بیماریهای واگیردار و در برخی دورهها سیاستهای تشویقی برای افزایش فرزندآوری.
۱۰- اهداف سیاستهای جمعیت:
جلوگیری از رشد بیرویه جمعیت (برای حفظ منابع)، توزیع متوازن جمعیت در سطح کشور (جلوگیری از تمرکز در شهرها) و مدیریت ساختار سنی جامعه.
۱۱- انواع مهاجرت:
۱. مهاجرت داخلی (درون کشور)
۲. مهاجرت خارجی (بین کشورها)
۱۲- انواع مهاجرت در کشور ما:
روستا → شهر (رایجترین نوع)
شهر → شهر
روستا → روستا
شهر → روستا (مهاجرت معکوس)
۱۳- دلایل مهاجرتها:
الف) مهاجران روستاها به شهرها: جستجوی شغل، دسترسی به آموزش عالی و امکانات رفاهی بیشتر.
ب) مهاجرت سنتیها به گرگان: اقلیم مناسب، خاک حاصلخیز و فرصتهای کشاورزی.
پ) مهاجران به شمال ایران: آب و هوای مطلوب و فرصتهای سرمایهگذاری.
ت) مهاجرت ارزانها به بهاران: قیمت پایینتر زمین و مسکن در مقایسه با کلانشهرها.
۱۴- مهاجرتهای اختیاری در شهر آبادان:
به دلیل فرصتهای شغلی در صنعت نفت و درآمد بالاتر در این شهر، بسیاری از افراد به صورت اختیاری به آبادان مهاجرت کردند.
