۷. دلیل نامعتبر بودن قیاس زیر را بیان کنید و نتیجه آن را ذکر نمایید.
* الف) انسان از خاک است. خاک بی جان است.
* تحلیل: این یک قیاس نامعتبر است. دلیل آن این است که در مقدمه دوم (خاک بی جان است) ویژگی 'بی جان بودن' به خاک نسبت داده شده است. اما نتیجهگیری با توجه به مقدمه اول (انسان از خاک است) و این ویژگی (بی جان بودن) انجام نشده است. قیاس صحیح باید به این سمت رود که چون انسان از خاک است و خاک بی جان است، پس انسان هم بی جان است، که این نتیجه غلط است.
* اشکال منطقی: در اینجا، ویژگی 'بی جان بودن' خاک به کلّیت آن تعمیم داده نشده یا به شکلی نادرست در استدلال به کار رفته است.
* نتیجه (از دیدگاه منطقی): اگر بخواهیم به صورت ظاهری قیاس را کامل کنیم، نتیجه غلطی حاصل میشود. اما نکته اصلی، نامعتبر بودن خود قیاس است.
* ب) رستم شیر است. شیر در بیشه زندگی میکند.
* تحلیل: این قیاس نیز نامعتبر است. دلیل نامعتبر بودن این است که مقدمه اول ('رستم شیر است') به صورت مجازی و استعاری به کار رفته است (منظور شجاعت رستم است، نه اینکه او واقعاً یک حیوان شیر باشد). مقدمه دوم ('شیر در بیشه زندگی میکند') به معنای واقعی کلمه است. نمیتوان از یک گزاره مجازی و یک گزاره واقعی، نتیجه منطقی و قطعی گرفت.
* اشکال منطقی: مغالطه اشتراک لفظ (ابهام در معنای 'شیر') یا عدم توجه به معنای مجازی در مقابل معنای حقیقی.
* نتیجه (از دیدگاه منطقی): به دلیل نامعتبر بودن قیاس، هیچ نتیجه منطقی و قابل قبولی نمیتوان گرفت.
۸. مشخص کنید هر کدام از مثالهای زیر هستند آیا قیاسون (استدلال قیاسی) معتبر یا نامعتبر؟ رعایت شده است یا خیر.
الف) هر انسانی دانا است. هر مؤمنی انسان است.
تحلیل: این یک قیاس معتبر است.
مقدمه اول: هر انسانی دانا است. (مقدمه کلی)
مقدمه دوم: هر مؤمنی انسان است. (مقدمه جزئی)
نتیجه: پس هر مؤمنی دانا است.
اعتبار: از نظر ساختار منطقی، اگر مقدمات را درست فرض کنیم، نتیجهگیری صحیح است. (ساختار: هر الف ب است. هر جیم الف است. پس هر جیم ب است.)
نکته: اعتبار منطقی قیاس به معنای درستی و حقیقی بودن مقدمات آن نیست. در اینجا، مقدمه اول ('هر انسانی دانا است') در واقعیت غلط است، اما ساختار منطقی قیاس معتبر است.
ب) هر کبوتری سفید است. هر سفیدی پرنده است.
تحلیل: این یک قیاس نامعتبر است.
مقدمه اول: هر کبوتری سفید است. (مقدمه کلی)
مقدمه دوم: هر سفیدی پرنده است. (مقدمه کلی)
نتیجه: پس هر کبوتری پرنده است.
اشکال منطقی: مقدمه دوم ('هر سفیدی پرنده است') نادرست است. چیزهای سفید زیادی وجود دارند که پرنده نیستند (مانند برف، کاغذ، نمک). حتی اگر مقدمه دوم را به شکل 'هر پرندهای سفید است' بیان میکردیم، باز هم قیاس نامعتبر میشد. در این حالت، ما از خاصیت یک گروه (کبوتری) به گروه دیگری (سفیدی) تعمیم دادهایم و سپس از آن گروه به گروه اول بازگشتهایم، بدون اینکه رابطه تساوی یا شمول کامل برقرار باشد.
