شرایط سیاسی – نظامی ایران با روسیه و انگلستان در عصر قاجار چه تفاوتهای اساسی داشت؟
پاسخ: کشورهای اروپایی پس از گذراندن تحولات بزرگ سیاسی – اقتصادی مانند انواع انقلابها به خصوص انقلاب صنعتی به کشورهای قدرتمند تبدیل شدند و به سلاحها روشهای جدید نظامی دست یافتند. در نقاط مختلف جهان حضور نظامی، سیاسی و اقتصادی پیدا کردند، در حالی که کشور ایران هنوز ساختار کهن نظامی و سیاسی خود را حفظ کرده بود و نسبت به ارتش و سلاحهای مدرن اروپایی، متکی به سپاه ایلیاتی و سنتی خود بود و از هرگونه اصلاحاتی در ساختارهای سیاسی و نظامی ناتوان بود در نتیجه مورد شکستهای سنگین نظامی واقع شد و امتیازات زیادی را به نفع روسها و انگلیسیها از دست داد.
پاسخ دیگر: کشورهای اروپایی پس از تجربه تحولات بزرگ سیاسی و اقتصادی، به ویژه انقلابهای مختلف و به خصوص انقلاب صنعتی، به قدرتهای بزرگ تبدیل شدند و به سلاحها و روشهای جدید نظامی دست یافتند. آنها در نقاط مختلف جهان حضور نظامی، سیاسی و اقتصادی پیدا کردند. در مقابل، ایران هنوز ساختار کهن نظامی و سیاسی خود را حفظ کرده بود و به سپاه ایلیاتی و سنتی خود متکی بود و از هرگونه اصلاحات در ساختارهای سیاسی و نظامی ناتوان بود. این وضعیت منجر به شکستهای سنگین نظامی ایران شد و کشور امتیازات زیادی را به نفع روسها و انگلیسیها از دست داد.