در تاريخ‌نگاری تحليلی مورخ با بررسی موشكافانه تمام اخبار و روايت‌های مربوط بـه يک رويداد و نقد آن‌ها، اقدام به تحليل و تفسير علـل، آثـار و پيامـدهای آن واقعـه می‌نمايد . از برجسته‌ترين آثاری كه به اين شيوه تأليف شـده، كتـاب تجـارت الامـم ابن‌مسكويه، تاريخ بيهقی و مروج الذهب مسعودی است.
يكی از نمونه‌های تاريخ نگاری براساس موضوع كتاب مروج الذهب و معـادن الجـواهر مسعودی است.
