پاسخ سوال شما به شرح زیر است:
شاخص توسعه انسانی شامل عواملی مانند **اقتصادی**، **بهداشتی** و **فرهنگی** می‌شود و هدف اصلی آن اندازه‌گیری رفاه انسان‌ها است. اما شاخص توسعه انسانی به عوامل **سیاسی** مرتبط نیست.
بنابراین گزینه (د) سیاسی، از عوامل تعریف شاخص توسعه انسانی نیست.
