تشبیه (Simile): اتصال دو چیز به وسیله “ادات تشبیه” به دلیل وجود یک “وجه شبه”. ارکان تشبیه شامل: مشبه، مشبهبه، وجه شبه، ادات تشبیه.
مثال: «مرگ همچون خوابی شیرین است.»
استعاره (Metaphor): حذف یکی از ارکان تشبیه (معمولاً مشبهبه) و آوردن یکی از لوازم آن (مشبهبه).
مثال: «سروِ نازنینم کجاست؟» (استعاره از یار قدبلند)
تشخیص (Personification): نسبت دادن ویژگیهای انسانی به اشیاء، حیوانات یا مفاهیم انتزاعی.
مثال: «ابر میگرید و باد ناله سر میدهد.»
کنایه (Metonymy/Allusion): آوردن معنای مجازی به جای معنای حقیقی، به طوری که معنای حقیقی از معنای مجازی دور نباشد.
مثال: «او دست و دلباز است.» (کنایه از سخاوت)
تضاد (Antithesis): آوردن دو کلمه یا مفهوم متضاد در کنار هم برای تأکید.
مثال: «در شب تاریک و در روز روشن.»
مراعات نظیر (Thematic Grouping): آوردن چند کلمه که همگی به یک مجموعه یا حوزه فکری مربوط باشند.
مثال: «شمع و پروانه و گل و بلبل»
سجع (Rhyme in Prose): هماهنگی آخر کلمات یا جملات نثر با یکدیگر (مانند قافیه در شعر).
مثال: «خداوند، رزاق است و بخشاینده، روزیدهنده و پاینده.»
تکرار (Repetition): تکرار کلمه یا عبارتی برای تأکید یا ایجاد موسیقی کلام.
مثال: «ای دل، ای دل، چه خواهی کرد؟»
۲. آرایههای مختص دروس (نکات برجسته):
درس ۱ (گنج حکمت): تمرکز بر تشخیص و کنایه در متون پندآموز.
درس ۲ (پرتو امید): اهمیت ایهام (استفاده از کلمهای با دو معنی).
درس ۳ (شگفتیهای هستی): وفور تشبیه و تشخیص برای توصیف طبیعت.
درس ۴ (راز زندگی): پررنگ بودن تضاد برای بیان دوگانگیهای زندگی و استعاره برای مفاهیم انتزاعی.
درس ۵ (حافظ شناسی): غنی از استعاره (به ویژه در مفاهیم عرفانی)، کنایه و تضاد.
درس ۶ (ادبیات تعلیمی): تمرکز بر کنایه و تشخیص. همچنین حسآمیزی (Synesthesia) (ترکیب دو حس مختلف) در این دروس دیده میشود.
درس ۷ (سبکشناسی): در نثر، سجع (نثر آهنگین) بسیار مهم است.
درس ۸ (ادبیات انقلاب): استفاده از تشخیص (جانبخشی به میهن/آزادی) و تضاد (ظلم و عدالت).
آرایههای اضافی مهم:
واجآرایی (Alliteration): تکرار یک حرف یا صدا در یک بیت یا عبارت برای ایجاد موسیقی.
حسن تعلیل (Giving a reason that is beautiful/poetic): شاعر برای پدیدهای، دلیلی ادبی و غیرواقعی میآورد. (مثلاً: «لعل لبت از شوق سخن گفتن، سرخ شد» — دلیل سرخ شدن لب لعل، شوق سخن گفتن ذکر شده است)
*
