رایجترین و پذیرفتهشدهترین نظریه، ریشه در واژه “ماز” یا “مارز” دارد که در زبانهای ایرانی باستان به معنی “مرز” یا “کناره” بوده است. در این دیدگاه، “مازندران” به معنی “سرزمینی در کرانه” یا “سرزمین مرزی” است. این نامگذاری میتواند به موقعیت جغرافیایی این منطقه اشاره داشته باشد که در شمال ایران و در حاشیه دریای خزر قرار گرفته و از دیرباز به عنوان مرز شمالی قلمروهای مرکزی ایران تلقی میشده است.
نظریه دیگر، ارتباط اسم “مازندران” را با قوم “ماد” میداند. مادها یکی از اقوام ایرانی بودند که در غرب و شمال غربی ایران امروزی ساکن بودند. برخی معتقدند که نام “مازندران” ممکن است از “مادان” (سرزمین مادها) یا تغییر یافتهای از آن گرفته شده باشد، اما این نظریه کمتر مورد پذیرش قرار گرفته است.
همچنین، واژه “مز” یا “مزد” در اوستا به معنی “بزرگ” یا “فراوان” است. برخی پژوهشگران این احتمال را مطرح کردهاند که “مازندران” ممکن است به معنی “سرزمین بزرگ” یا “سرزمین پرنعمت” باشد، که با توجه به حاصلخیزی و منابع طبیعی این منطقه، دور از ذهن نیست.
نکته جالب دیگر، وجود واژههای مشابه در زبانهای دیگر منطقه است. به عنوان مثال، در زبان تبری (زبان بومی مازندران) واژه “مَزِندِرون” به کار میرود که با نام کنونی بسیار نزدیک است. این نزدیکی زبانی میتواند نشاندهنده قدمت این نام و ریشه آن در زبانهای باستانی منطقه باشد.
در طول تاریخ، نام این منطقه تغییراتی داشته است. در دوران ساسانیان، این منطقه “پادوسبان” نامیده میشد و بعدها در دوران اسلامی با نام “طبرستان” شناخته میشد. اما نام “مازندران” نیز در کنار طبرستان وجود داشته و در نهایت به نام غالب این منطقه تبدیل شده است.
