در زندگی انسانها همواره رفتار و برخورد ما با دیگران نقش مهمی در شکلگیری روابط و ساختن دنیای اطرافمان دارد. ضربالمثل «با بدان بد باش، با نیکان نکو؛ جای گل، گل باش و جای خار، خار» به ما یاد میدهد که هر رفتاری را باید در جای خودش به کار برد و بدون شناخت، نه زیادی مهربان باشیم و نه بیدلیل خشن.
بخش نخست این سخن میگوید با آدمهای خوب، مهربان و درستکار باید نیک رفتار کرد؛ همانطور که آنان با ما نیکی میکنند. مهربانی با انسانهای درست باعث میشود دوستیها عمیق شود و جامعهای پر از اعتماد و آرامش شکل بگیرد. اما وقتی با انسان بد، بیانصاف یا آزاردهنده روبهرو میشویم، لازم است محتاط و جدی باشیم. این به معنای ظلم کردن به کسی نیست، بلکه یعنی نباید اجازه دهیم افراد بد از مهربانی ما سوءاستفاده کنند.
در بخش دوم، تشبیهی زیبا آمده است: «جای گل، گل باش و جای خار، خار». گل نشانهی لطافت، زیبایی و مهربانی است و خار نماد سختی و دفاع. این جمله میگوید انسان باید مانند طبیعت، بهجا و با خرد رفتار کند. گاهی لازم است مثل گل نرم و خوشبو باشیم تا دلها را شاد کنیم. اما زمانی هم لازم است مثل خار محکم بایستیم تا از خود و ارزشهایمان دفاع کنیم.
در حقیقت این ضربالمثل به ما یادآوری میکند که آدم خردمند کسی است که رفتارهایش را متناسب با موقعیت انتخاب میکند. نه همیشه نرم و مهربان است که آسیب ببیند، و نه همیشه خشن که دیگران از او گریزان باشند. او مانند باغبانی داناست که میداند چه زمانی باید گل بکارد و چه زمانی باید خارها را کنار بزند.
در پایان میتوان گفت اگر انسانها به اندازهٔ کافی هوشیار باشند که هر رفتار را در زمان مناسبش به کار ببرند، زندگیشان آرامتر، روابطشان سالمتر و شخصیتشان پختهتر خواهد شد. پس ما هم باید بیاموزیم در جای گل، گل باشیم و در جای خار، خار.
