به دو کلمهٔ همجنس یا هممعنی که در یک مصراع یا بیت به کار میرود، ارکان جناس گویند. ارزش جناس به موسیقی و آهنگی است که در سخن میآفریند و زیبایی جناس در گروه پیوندی است که با معنی سخن دارد. جناس در هم شعر و هم در نثر به کار میرود. جناس تام، یکسانی دو واژه در تعداد و ترتیب واجهاست؛ بر موسیقی درونی مصراع یا جمله میافزاید. به این بیت شعر از حافظ توجه کنید:
انواع جناس
جناس ناقص حرکتی
یکسان نبودن دو یا چند واژه در صامتها (حروف بیصدا) و اختلاف آنها در مصوت های (حروف صدادار) کوتاه نیست. تکرار صامتها، موسیقی درونی مصراع را پدید نمیآورد؛ مانند:
مثال
شکر کند چرخ فلک، از مَلِک و مُلک و مَلَککز کرم و بخشش او، روشن و بخشنده شدم
در بیت بالا، سه واژهٔ «مَلِک، مُلک، مَلَک» به کار رفتهاند؛ صامتهای هر سه واژه یکسان اماواکه های کوتاه آنان و همچنان معنیشان با هم متفاوت است.
مثال
پس طفل کآرزوی ترازوی زر کُنَدنارنج از آن کَنَد که ترازو کُنَد ز پوست
مثال
زمان خوشدلی دَریاب و دُریابکه دائم در صدف گوهر نباشد
دریاب اولی با فتحه است و دریاب دومی با ضمه.
جناس ناقص اختلافی
شباهت یک کلمه د