قافیه در شعر چیست؟
قافیه در شعر فارسی به کلمه یا بخشی از کلمه گفته میشود که در پایان مصراعها تکرار آوایی دارد و نوعی موسیقی ایجاد میکند.
به بیان سادهتر: حروف و صداهایی که از آخرین حرفِ صامتِ تکرارشونده تا پایان مصراع یکسان باشند، قافیه را میسازند.
مثال:
در این شعر سعدی:
تو کز محنت دیگران بیغمی
نشاید که نامت نهند آدمی
کلمات بیغَمی و آدَمی قافیهاند، چون بخش پایانی «ـَمی» در هر دو مشترک است.
نکتهها:
قافیه فقط شباهت ظاهری نیست؛ باید آوای پایانی یکسان باشد.
معمولا در پایان بیت یا مصراعها میآید.
با رَدِیف فرق دارد؛ ردیف واژهای است که بعد از قافیه تکرار میشود.
انواع قافیه در شعر فارسی را میتوان از چند زاویه دستهبندی کرد. مهمترین انواع آن از نظر ساختار، جایگاه و میزان تکرار صدا عبارتاند از:
---
۱. از نظر تعداد قوافی در یک بیت
الف) قافیهٔ منفرد
در هر بیت فقط یک قافیه وجود دارد (رایجترین نوع در شعر فارسی).
مثال:
… میفکند شمع را پروانه در
… میسپارد جان خود مردانه در
قافیه: در
ب) قافیهٔ مزدوج
در هر دو مصراع بیت، قافیه میآید. این حالت معمولاً در مثنوی دیده میشود.
مثال:
در زمانه هیچ کس بیغم نبود
آنکه غم دارد چه کس میفهمدش
قافیه: کس، غم (در هر بیت یک قافیه برای هر دو مصراع)
---
۲. از نظر تکرار یا جایگاه قافیه
الف) قافیهٔ پایانی
قافیه در پایان مصراع قرار میگیرد (رایجترین شکل).
ب) قافیهٔ میانی
قافیه در میان مصراعها میآید. بیشتر در شعر نیمایی یا سبکهای تجربهگرا دیده میشود.
مثال:
ای دوست، غمت پوست زِ جانم برباست.
ج) قافیهٔ مطلع
در برخی قالبها مثل قصیده، در بیت اول هر دو مصراع قافیه دارند.
---
۳. از نظر نوع شباهت آوایی
الف) قافیهٔ مطلق
کلمات کاملاً همصدا هستند از آخرین حرف صامت تکرارشونده تا انتها.
مثال:
دل، گل → (ل)
ب) قافیهٔ مقید
بهجز حروف، حرکتها نیز در قافیه نقش دارند.
مثال:
سَر با بَر قافیه است، چون حرکت «ـَ» در هر دو یکسان است.
پ) قافیهٔ مرد (درونی ثابت)
صداهای پایانی بدون پسوند بلند یا کشیده:
مثال: سَر – بَر – دَر
ت) قافیهٔ زن (با کشش)
قافیههایی که پایانشان با مصوت بلند یا کشیده است:
مثال: خانه – دانه – نانه
هنرمندان عروض اینها را «قافیهٔ مرد»، «زن»، «بیگانه»، «دوحرکتی» و… نیز طبقهبندی میکنند.
---
۴. از نظر آزادی شاعر
الف) قافیهٔ آزاد
در شعر نیمایی و سپید، شاعر مقید به قافیهٔ یکسان در تمام شعر نیست و میتواند بهصورت پراکنده استفاده کند.
ب) قافیهٔ مقیّد
در قالبهایی مانند غزل، قصیده و رباعی باید همهٔ ابیات از یک قافیه پیروی کنند.