در آفریقا، به ویژه در شرق این قاره، به دلیل فعالیتهای زمینساختی گسترده، دریاچهها و آبشارهای فراوانی وجود دارد. منطقه شرق آفریقا که به 'شکاف بزرگ آفریقا' (Great Rift Valley) معروف است، محل برخورد و جدا شدن دو صفحه تکتونیکی عظیم اوراسیا و آفریقا است. این فرآیند باعث ایجاد گسلها، درهها و فرونشستهای عمیق در پوسته زمین شده است.
**علل اصلی وجود دریاچهها و آبشارها در آفریقا:**
* **فعالیتهای زمینساختی (شکاف بزرگ آفریقا):**
* **تشکیل گودالها و درهها:** همانطور که صفحات تکتونیکی از هم دور میشوند، پوسته زمین شکاف برمیدارد و فرو میریزد و درههای عمیقی (مانند دره ریفت) ایجاد میکند. این درهها با رسوبات و آب پر شده و دریاچههای بزرگی را تشکیل میدهند. دریاچههای بزرگی مانند تانگانیکا، مالاوی و ویکتوریا در این منطقه قرار دارند.
* **فعالیتهای آتشفشانی:** این فعالیتهای زمینساختی با فورانهای آتشفشانی نیز همراه بودهاند. گدازههای آتشفشانی میتوانند مسیر رودخانهها را مسدود کنند و باعث ایجاد دریاچههای سدّی (مانند دریاچه نیوس در کامرون) یا تغییر شکل زمین و ایجاد آبشار شوند.
* **شرایط آب و هوایی و بارندگی:**
* **مناطق پرباران:** برخی از بخشهای آفریقا، به ویژه مناطق استوایی و کوهستانی، میزان بارندگی بالایی دارند. این حجم بالای آب، رودخانههای پرآب و پرتوانی را تغذیه میکند که در مسیر خود با پستی و بلندیهای زمین، آبشارها را تشکیل میدهند.
* **تغییرات فصلی:** در برخی مناطق، تغییرات فصلی بارندگی باعث نوسان سطح آب دریاچهها و شدت جریان رودخانهها میشود که بر ظاهر و اندازه آبشارها تأثیر میگذارد.
* **توپوگرافی و ناهمواریهای زمین:**
* **فلاتهای مرتفع و درههای عمیق:** آفریقا دارای فلاتهای وسیع و همچنین مناطق کوهستانی و درههای عمیق است. هنگامی که رودخانهها از لبه این فلاتها یا مناطق مرتفع به سمت درههای پایینتر سرازیر میشوند، آبشارهای باشکوهی را ایجاد میکنند. آبشار ویکتوریا (Victoria Falls) که بر روی رودخانه زامبزی قرار دارد، نمونهای برجسته از این پدیده است که به دلیل عبور رودخانه از یک دره باریک بازالتی ایجاد شده است.
* **فرسایش و فرسودگی سنگها:**
* در طول میلیونها سال، جریان آب رودخانهها باعث فرسایش لایههای سنگی شده است. جایی که رودخانه از روی لایههای سخت سنگی به لایههای نرمتر یا شیبهای تند میرسد، فرسایش با سرعت بیشتری رخ داده و پلهها و ریزشگاههایی به شکل آبشار ایجاد میکند.
به طور خلاصه، ترکیبی از نیروهای زمینساختی فعال در دره ریفت آفریقا، میزان بارندگی کافی در مناطق خاص، و ناهمواریهای طبیعی سطح قاره، دلایل اصلی وجود تعداد زیادی دریاچه و آبشار در آفریقا هستند.
معرکه میدی؟