مفعول» یک کلمه عربی به معنی «انجام داده شده» و «کسی یا چیزی که فعل بر آن واقع شده باشد» است. در دستور زبان نیز، مفعول اسم یا یک گروه اسمی است که کاری روی آن انجام میشود و معنی جمله را کامل میکند. برای مثال، به جملههای زیر دقت کنید:
دیروز به کتابفروشی رفتم و کتابی خریدم.بچههایی که در کوچه بازی میکردند، شیشه را شکستند.
همانطور که میبینیم، در جملههای بالا «کتابی» و «شیشه» مفعول هستند، زیرا کاری روی آنها انجام شده و با آنها معنی جمله کامل شده است.
شکلهای مختلف مفعول
مفعول در زبان فارسی میتواند به چهار شکل مختلف ظاهر شود:
اگر مفعول شناس یا معرفه باشد، همراه با «را» میآید. مثلاً در جمله «کتاب را خریدم»، مفعولِ «کتاب» شناس است و همراه با «را» آمده است.اگر مفعول نکره یا ناشناس باشد، همراه با «ی» میآید. مثلاً در جمله «کودکی را دیدم که در کوچه بازی میکرد»، کلمه «کودکی» که مفعول است، اشاره دارد یه یک کودک که گوینده او را نمیشناسد.گاهی مفعول جنس را بیان میکند و بدون «را» و «ی» میآید. مثلاً در جمله «احمد کتاب خریده است»، منظور از جنس این است، چیزی که احمد خریده کتاب است.گاهی نیزی مفعول همراه با «را» و «ی» میآید؛ مثلاً در جمله «او مردی را دید که در کنار رودخانه ایستاده بود.»
نکتهای دیگری که باید آن را بدانید، این است که مفعول میتواند صفت جانشین اسم، ضمیر شخصی یا ضمیر اشاره باشد.
که در اینجا مفعول (دانشمندی) یک صفت جانشین اسم است.احمد او را صدا کرد. در اینجا مفعولِ «او» را داریم که یک ضمیر شخصی است.آن را بیاور. میبینیم که مفعول اینجا یک ضمیر اشاره (آن) است.