تنفس گیاه و به‌طور کلی مبادله‌ی گازها (مانند اکسیژن و دیاکسید کربن) از طریق ساختارهای بسیار کوچکی به نام **روزنه (Stomata)** انجام می‌شود. روزنه‌ها معمولاً در سطح زیرین برگ‌ها قرار دارند و مثل «درهای کوچک» عمل می‌کنند که اجازه می‌دهند گیاه با محیط اطرافش تبادل مواد داشته باشد.
در ادامه، فرآیند دقیق این عمل را با هم بررسی می‌کنیم:
---
### ۱. ساختار روزنه (دروازه‌بان‌های گیاه)
هر روزنه از دو سلول خاص به نام **سلول‌های نگهبان** تشکیل شده است. این سلول‌ها شبیه دو لوبیای کنار هم هستند که فضای خالی بین آن‌ها، همان «دهانه‌ی روزنه» است.
- **وقتی روزنه باز است:** گیاه می‌تواند گازها را مبادله کند.
- **وقتی روزنه بسته است:** تبادل گاز متوقف می‌شود (معمولاً برای جلوگیری از هدر رفتن آب).
---
### ۲. فرایند تنفس و فتوسنتز (نفس کشیدن گیاه)
گیاه در واقع دو نوع 'نفس کشیدن' دارد که هر دو از طریق همین روزنه‌ها انجام می‌شود:
* **فتوسنتز (در روز):** گیاه دیاکسید کربن ($CO_2$) را از طریق روزنه‌ها میگیرد تا با استفاده از نور خورشید و آب، غذا (قند) بسازد. در این فرایند، اکسیژن ($O_2$) به عنوان محصول جانبی تولید و از طریق همان روزنه‌ها به بیرون رانده می‌شود.
* **تنفس سلولی (شب و روز):** گیاه، درست مثل ما، برای انرژی گرفتن نیاز به اکسیژن دارد. اکسیژن از طریق روزنه‌ها وارد می‌شود و دیاکسید کربن که حاصل سوخت‌وساز است، خارج می‌شود.
---
### ۳. مکانیسم باز و بسته شدن روزنه‌ها
شاید بپرسی این درها چگونه باز و بسته می‌شوند؟ جواب در **فشار تورژسانس (فشار آب درون سلول)** است:
1. **وقتی آب زیاد است:** سلول‌های نگهبان آب جذب می‌کنند، باد می‌کنند و چون دیواره‌ی داخلی‌شان ضخیم‌تر است، به سمت بیرون خم می‌شوند و دهانه‌ی روزنه **باز** می‌شود.
2. **وقتی گیاه بی‌آب است:** سلول‌های نگهبان آب خود را از دست می‌دهند، شل و چروکیده می‌شوند و دهانه‌ی روزنه **بسته** می‌شود.
---
### ۴. چرا این کار برای گیاه حیاتی است؟
این سیستم یک توازن ظریف است:
* اگر روزنه همیشه باز باشد، گیاه اکسیژن و دیاکسید کر
