خلاصه درس
ایل قاجار واژه ی قاجار برگرفته از واژه ی ترکی قاج یا قاچ (کاج) است که از مصدر قاچمک (گیتمک) به معنی فرار کردن میباشد و پسوند «ار» نشانه اسم فاعلی آن است. بنابراین واژه قاج + ار) به معنی کسی که فرار میکند یا کسی که در کوهستان می دود و نیز مرد دونده و به عبارت روشن تر مردی که تند می دود آمده است. مانند سایر ایلها و عشایر بزرگ ایران یکی از عوامل مؤثر در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران به شمار میاید. این ایل از ترکمانان بود و در زمان مغولان به ایران کوچ کرد. به هنگام تشکیل سلسله ی صفوی توسط شاه اسماعیل ایل قاجار در شمار ایلهایی بود که به یاری او پرداخت و بعدها در جرگه ی قزلباش ها درآمد.
پس از سقوط حکومت صفوی نادرشاه افشار میانه ی خوبی با قاجاریان نداشت زیرا آنان مدافع حکومت قبلی یعنی حکومت صفوی بودند. پس از مرگ نادرشاه قاجارها مانند دیگر ایلات کوشیدند قدرت را در ایران به دست بگیرند. اما رهبر قاجارها یعنی محمد حسن خان جان خود را بر سر دست یابی به قدرت از دست داد و فرزندش آقا محمدخان به اسارت کریم خان زند درآمد و حکومت به خاندان زند منتقل شد. با مرگ کریم خان زند آقا محمدخان از دربار او گریخت و سرانجام با غلبه بر لطفعلی خان آخرین فرمانروای زند حکومت را در کشور به دست گرفت.
به این ترتیب آقا محمدخان توانست سلسله ی قاجار را در ایران بنیاد نهد وی تهران را که در آن زمان روستایی در حومه ی ری بود به پایتختی برگزید. این سلسله از سال ۱۱۷۴ تا ۱۳۰۴ ش، یعنی قریب ۱۳۰ سال بر ایران فرمان روایی کرد.
جنگ های اول ایران و روسیه منجر به انعقاد عهدنامه گلستان شد. به موجب این عهد نامه ایران حاکمیت روسیه را بر ولایتهایی که تا زمان عهد نامه ی گلستان اشغال کرده بود به رسمیت شناخت به این ترتیب ایالات داغستان و گرجستان و شهرهای باکو دربند شیروان قره باغ ،شکی گنجه موقان و قسمت بالای طالش به روسیه واگذار شد.
بدرفتاری روس ها با ساکنان ولایتهایی که طبق معاهده ی گلستان به آن کشور واگذار شده بود، موجب نارضایتی این مردم شد؛ و آنان شروع به دادخواهی کردند. از سوی دیگر معاهده ی گلستان در مورد تعیین خطهای مرزی بین ایران و روسیه، مبهم بود. همین مساله نیز موجب دست درازی روسها به خاک ایران از جمله اراضی اطراف ایروان و آذربایجان شد.
جنگهای دور دوم نیز با شکست ایران همراه بود ایروان نخجوان و بخشی از دشت مغان نیز از ایران جدا شد و به روسیه تعلق گرفت ایران متعهد به پرداخت پنج میلیون تومان غرامت به روسیه شد. هم چنین، برقراری حق کاپیتولاسیون با قضاوت کنسولی بر ایران تحمیل گردید به موجب این حق هرگاه اتباع روسی مقیم ایران مرتکب جرمی می شدند، دادگاههای ایران حق رسیدگی نداشتند بلکه مراجع قضایی دولت روسیه می بایست به آن جرم رسیدگی می کردند.
